SPLOT Naszych Tradycji 2.0, Młodzi odkrywają, poznają i opowiadają historię swoich miast

W latach 20. i 30. XX wieku Zabrze przechodziło niezwykłą przemianę. Powstawały nowoczesne szkoły, urzędy, banki, obiekty sportowe, kościoły i całe zespoły mieszkaniowe. Ich architektura miała być nie tylko efektowna, ale przede wszystkim funkcjonalna. Wiele z tych budynków służy mieszkańcom do dziś, choć często pełnią już zupełnie inne funkcje. Warto przyjrzeć się im bliżej, bo opowiadają historię miasta, które sto lat temu odważnie stawiało na nowoczesność.

1. Plac Słowiański – nowoczesne osiedle z charakterystyczną bramą

Plac Słowiański powstał pod koniec lat 20. XX wieku jako część nowej zabudowy mieszkaniowej Zabrza. Otaczające go kilkukondygnacyjne budynki tworzą spójną całość, a najbardziej rozpoznawalnym elementem jest charakterystyczna brama wsparta na ośmiu filarach, prowadząca w stronę ulicy Wyspiańskiego. Na parterach zaplanowano lokale handlowe. Była to nowoczesna koncepcja przestrzeni, w której mieszkania, sklepy i miejsca spotkań mieszkańców funkcjonowały obok siebie.

2. Dawna Komenda Policji – ul. 1 Maja 10–12

Ten potężny gmach, oddany do użytku w 1933 roku, był jednym z najnowocześniejszych obiektów policyjnych w ówczesnym Zabrzu. Za jego monumentalną bryłą kryły się nie tylko biura i cele zatrzymań, ale również sala wykładowa na 300 osób, własna radiostacja, rozbudowana centrala telefoniczna i windy. Po II wojnie światowej budynek zmienił przeznaczenie i służył szkolnictwu zawodowemu, między innymi przyszłym specjalistom przemysłu spożywczego i górnictwa.

3. Kościół św. Józefa – architektura pełna symboli

Kościół św. Józefa, zaprojektowany przez wybitnego architekta Dominikusa Böhma i poświęcony w 1931 roku, należy do najbardziej niezwykłych świątyń Górnego Śląska. Jego monumentalna bryła z charakterystycznymi łukami i wysoką dzwonnicą kryje wiele symboli religijnych. Dwanaście łuków na fasadzie nawiązuje do apostołów, a czterdziestometrowa wieża przypomina o biblijnej symbolice liczby 40. Uwagę przyciąga również niezwykła gra światła we wnętrzu oraz dziedziniec nazywany Rajskim Placem.

4. Dawne koszary policyjne – ul. de Gaulle’a 71–73 i Roosevelta 24–26

Dzisiejsze budynki Politechniki Śląskiej mają dość zaskakującą przeszłość. W latach 1924–1925 powstał tu kompleks koszar i mieszkań dla funkcjonariuszy policji. Poszczególne budynki przeznaczono dla oficerów, żonatych urzędników oraz szeregowych policjantów. Dziś dawne obiekty policyjne służą zupełnie innym celom, pokazując, jak skutecznie można dostosować historyczną architekturę do nowych potrzeb.

5. Miejska sala gimnastyczna – ul. Sienkiewicza, Szkoła Podstawowa nr 3

Oddana do użytku w 1927 roku sala gimnastyczna była przykładem rosnącego znaczenia sportu i wychowania fizycznego w miejskiej edukacji. Obiekt o wymiarach 24 na 13 metrów zaprojektowano z myślą o regularnych zajęciach sportowych. Jego budowa wraz z wyposażeniem kosztowała 65 tysięcy marek. Dziś pozostaje częścią szkolnej infrastruktury, przypominając, że nowoczesność międzywojennego Zabrza dotyczyła również codziennego życia uczniów.

6. Dawny Urząd Pracy – ul. Sienkiewicza 28

W budynku, w którym obecnie mieszczą się przychodnie lekarskie, od 1932 roku działał nowoczesny urząd pracy. Był doskonale zorganizowany: posiadał osobne stanowiska dla różnych grup zawodowych, pomieszczenia doradztwa zawodowego, wydział ubezpieczeń, a nawet garaż i przechowalnię rowerów. Ciekawostką są dawne przepisy porządkowe. Oprócz zakazu palenia w poczekalniach umieszczono również tabliczki zabraniające... plucia na podłogę.

7. I Liceum Ogólnokształcące – ul. Wolności 323

Otwarty w 1929 roku budynek dzisiejszego I Liceum Ogólnokształcącego był prawdziwą wizytówką nowoczesnej edukacji. Zaplanowano w nim 24 sale lekcyjne dla około 1200 uczniów, pracownie naukowe, biblioteki, salę gimnastyczną oraz imponującą aulę koncertową. Ta ostatnia pełniła również funkcję miejskiej sali koncertowej, w której odbywały się ważne wydarzenia muzyczne. Szkoła była więc nie tylko miejscem nauki, ale także jednym z centrów życia kulturalnego miasta.

8. Dawna Wyższa Szkoła Żeńska – pl. Warszawski 6

Historia szkoły sięga 1869 roku, kiedy naukę rozpoczęło w niej zaledwie 15 dziewcząt. Z czasem placówka rozrosła się, a w 1907 roku otrzymała nową siedzibę przy dzisiejszym placu Warszawskim. W latach 1925–1927 dobudowano kolejne skrzydło wraz z internatem. Było to miejsce ważne dla rozwoju edukacji dziewcząt w przemysłowym Zabrzu. Dziś w historycznym budynku działa Szkoła Podstawowa nr 36.

9. Dawny Bank Rzeszy – pl. Warszawski 9

Budynek powstał w 1925 roku jako siedziba zabrzańskiego oddziału Reichsbanku, czyli niemieckiego banku centralnego. Jego obecność w tej części miasta świadczyła o rosnącym znaczeniu gospodarczym Zabrza. Po wojnie działał tutaj Narodowy Bank Polski, a następnie Bank Pekao. To przykład obiektu, który mimo zmieniających się granic, państw i systemów gospodarczych zachował swoją pierwotną funkcję finansową.

10. Dawny Urząd Skarbowy – pl. Warszawski 10

Tuż obok dawnego banku znajduje się budynek wzniesiony w 1926 roku dla zabrzańskiego Urzędu Skarbowego. Był częścią rozbudowy nowoczesnego zaplecza administracyjnego rozwijającego się miasta. Po II wojnie światowej pełnił różne funkcje publiczne, między innymi mieścił Urząd Stanu Cywilnego. Obecnie jest siedzibą ZBM-TBS. Razem z sąsiednim bankiem przypomina o tym, jak ważnym centrum urzędowo-finansowym był niegdyś plac Warszawski.

11. Łaźnia Miejska – pl. Krakowski 10a

Otwarta w 1929 roku Łaźnia Miejska była czymś znacznie więcej niż zwykłym basenem. W nowoczesnym budynku zaprojektowanym przez Alberta Krawietza znalazły się kryta pływalnia, łaźnia parowa, inhalatorium, wanny do kąpieli leczniczych, a nawet bufet i salon fryzjerski. W czasach, gdy prywatna łazienka nie była jeszcze standardem w każdym mieszkaniu, obiekt ten odgrywał ogromną rolę w codziennym życiu mieszkańców.

12. Dawna Okręgowa Kasa Chorych – ul. 3 Maja 8

Dzisiejsza siedziba ZUS powstała w 1929 roku jako nowoczesny gmach Okręgowej Kasy Chorych. Zaprojektował ją gliwicki architekt Hugo Becker. Budynek miał zapewnić odpowiednie warunki do obsługi mieszkańców korzystających z systemu ubezpieczeń zdrowotnych. Jest świadectwem czasów, w których rozwijające się miasto inwestowało nie tylko w przemysł, ale także w instytucje związane z bezpieczeństwem socjalnym mieszkańców.

13. Plac Wolności – nowoczesne centrum Zabrza

W latach 30. XX wieku plac Wolności stał się miejscem realizacji ambitnej koncepcji nowoczesnego centrum miasta. Powstały tu budynki mieszkalno-usługowe, banki i reprezentacyjne obiekty handlowe. Największą atrakcją było kino „Lichtburg”, otwarte w 1934 roku, którego widownia mogła pomieścić aż 900 osób. Co ciekawe, wzniesiono je w zaledwie 15 tygodni! Plac miał stać się prawdziwym miejskim „city”, miejscem zakupów, rozrywki, interesów i spotkań towarzyskich.

14. Urząd Miejski – ul. Powstańców Śląskich 5–7

Oddany do użytku w 1929 roku gmach zabrzańskiego magistratu miał odpowiadać ambicjom dynamicznie rozwijającego się miasta. Za jego reprezentacyjną fasadą rozmieszczono liczne wydziały miejskie, salę obrad rady, bibliotekę i gabinety władz. Budynek wyposażono w centralne ogrzewanie, nowoczesną centralę telefoniczną oraz niezwykłą windę typu paternoster, której kabiny poruszały się nieprzerwanie w pionowej pętli. Był to symbol sprawnej i nowoczesnej administracji.

15. Dawny Dom Młodzieży – ul. Chełmońskiego 28

Otwarty jesienią 1929 roku Dom Młodzieży był miejscem spotkań, zajęć i pobytów młodych ludzi. W budynku zaprojektowanym przez Alfreda Kraemera urządzono jasne sale do zajęć, kuchnię, łazienki z prysznicami oraz pomieszczenia noclegowe z 52 łóżkami. Obiekt łączył więc funkcje dzisiejszego domu kultury i schroniska młodzieżowego. Pokazuje to, że już sto lat temu dostrzegano potrzebę tworzenia przestrzeni przeznaczonych specjalnie dla młodzieży.

16. Kościół św. Kamila – pl. Traugutta

Kościół św. Kamila, poświęcony w 1928 roku, jest ciekawym przykładem międzywojennej architektury sakralnej. Jego bryłę zaprojektował Heinrich Gerlach, natomiast wnętrza opracował Dominikus Böhm. Świątynia powstała jako część większego domu stowarzyszeniowego, w którym znajdowały się trzy sale. Jedna z nich została przeznaczona na kościół mogący pomieścić około 2000 wiernych. Takie połączenie funkcji religijnych i społecznych dobrze oddawało charakter działalności zakonu kamilianów.

17. Dawny Dom Starców Kamilianów – pl. Traugutta

W 1929 roku kamilianie otworzyli tutaj nowoczesny dom opieki dla 130 osób starszych. Zaledwie kilka lat później budynek przekształcono w szpital, który po rozbudowie posiadał między innymi oddziały chirurgiczny, internistyczny i położniczy. Po wojnie obiekt służył szkolnictwu pielęgniarskiemu, a następnie Śląskiej Akademii Medycznej. To miejsce, którego historia od początku związana była z opieką nad człowiekiem i rozwojem medycyny.

18. Dawna Wyższa Szkoła Realna – pl. Traugutta 1

Okazały budynek szkolny, wzniesiony w latach 1926–1929, zaprojektował Georg Schmidt. Była to nowoczesna placówka edukacyjna posiadająca 20 sal lekcyjnych, pracownie zawodowe, salę kreślarską, bibliotekę, aulę i salę gimnastyczną. Szczególny nacisk kładziono tutaj na przedmioty matematyczne i przyrodnicze, przygotowując młodzież do dalszej edukacji i pracy w rozwijającym się przemyśle. Obecnie mieści się tu Zespół Szkół Ekonomiczno-Usługowych.

19. Dawna Przemysłowa Szkoła Zawodowa – pl. Traugutta 2

Zaprojektowana przez Dominikusa Böhma szkoła, wybudowana w latach 1930–1931, była jednym z najciekawszych przykładów nowoczesnego szkolnictwa zawodowego. Oprócz 15 klas posiadała aż 14 warsztatów i laboratoriów, a także bibliotekę, salę muzyczną, aulę i przestrzeń wystawową. Uczniowie mogli zdobywać tutaj nie tylko wiedzę teoretyczną, ale przede wszystkim praktyczne umiejętności. W późniejszych latach budynek znalazł zastosowanie w szkolnictwie medycznym.

20. Dawny kompleks bankowy – ul. Wolności 262

Wzniesiony w 1931 roku budynek łączył działalność dwóch instytucji finansowych: miejskiej kasy oszczędnościowej i banku prowincjonalnego. Zaprojektowali go Dominikus Böhm i Moritz Wolf. Co ciekawe, ponad pomieszczeniami bankowymi znajdowało się dwanaście mieszkań przeznaczonych między innymi dla lekarzy, adwokatów i notariuszy. Był to przykład nowoczesnej zabudowy wielofunkcyjnej, w której życie zawodowe i prywatne spotykały się pod jednym dachem.

21. Kamienica przy ul. Wolności 269 – ślad prywatnej przedsiębiorczości

Nie wszystkie budynki międzywojennego Zabrza powstawały z inicjatywy miejskich władz czy wielkich instytucji. Przykładem prywatnej inwestycji jest obiekt przy dzisiejszej ulicy Wolności 269, zaprojektowany w 1929 roku przez architektów Fritza i Paula Roderów. Jego właścicielem był mistrz blacharski August Sagolla, a później jego żona Franziska. To przypomnienie, że w tworzeniu nowoczesnego miasta uczestniczyli również miejscowi rzemieślnicy i przedsiębiorcy.

Zabrzańska moderna to coś więcej niż charakterystyczne budynki z okresu międzywojennego. To historia miasta, które inwestowało w edukację, zdrowie, administrację, kulturę i nowoczesne warunki życia. Spacerując tym szlakiem, można zobaczyć, jak wiele z dawnych pomysłów na funkcjonalne miasto przetrwało próbę czasu i nadal stanowi część codzienności współczesnego Zabrza.

Na podstawie trasy Piotra Hnatyszyna oprac. Jakub Zalewski