Historia Żydów bytomskich to historia dwóch światów do 1945 r. był to świat związany z kulturą i dziedzictwem Żydów Niemieckich – Górnośląskich, a po 1945 r. to świat Żydów Polskich, którzy przeżyli zagładę i na nowo budowali swoje dziedzictwo, korzystając z tego co pozostawili z XIX I XX wieku Żydzi bytomscy. Nowy cmentarz wyznaniowy jest tym miejscem, gdzie te dwa światy dosłownie znajdują się obok siebie.
1. Stary cmentarz żydowski powstał na wałach miejskich w pobliżu bramy Gliwickiej w 1720 roku, choć grunt na założenie pierwszego bytomskiego cmentarza żydowskiego ofiarował Izraelowi Böhmowi hrabia Lazarus Henckel von Donnersmarck na mocy dokumentu z 7 stycznia 1732 roku. Przez lata był uznawany z prywatny cmentarz rodziny Bohm. Zlikwidowany w 1965 r. Do dziś przetrwały z tej nekropolii pomniki nagrobne na terenie nowego XIX wiecznego cmentarza żydowskiego w Bytomiu przy ul Piekarskiej. Teren cmentarza dziś nie jest dostępny znajduje obudowany domami mieszkalnymi w kwartale ul. Piastów Bytomskich – ul. Antoniego Józefczaka – Katowicka – pl. Tadeusza Kościuszki. Wejście na jego dawny teren od strony ulicy Piastów Bytomskich 3-5.
2. Nowa Synagoga, Plac Grunwaldzki. W dziejach społeczności żydowskiej to druga synagoga W 1867 podjęto decyzję o powstaniu nowego budynku synagogi z powodu wzrostu członków gminy żydowskiej. 27 listopada 1867 miało miejsce ostatnie zgromadzenie w starej synagodze, Budowę nowej synagogi rozpoczęto 25 maja 1868 i została ona otwarta 2 grudnia 1869. Spalona w Noc Kryształową w listopadzie 1938 r. W miejscu spalonej synagogi w XXI wieku postawiono pomnik, który opowiada o bytomskiej synagodze i jej losach.
3. Żydowski Dom Modlitwy powstały po 1945 r. powstały w dawny hotelu „Hamburger Hof” na piętrze. Ulica Podgórna 6. Żydowski dom, gdzie wierzący Żydzi spotykali się aby się pomodlić w specjalnie do tego przystosowanym pomieszczeniu mającym nawiązywać do wnętrza synagogi. W miejscu tym również znajdowała się szkoła żydowska świecka „TARBUT”. Miejsce to funkcjonowało w sposób religijny do początków XXI wieku (2017 r.) Wyposażenie sali modlitwy wraz z biblioteką w całości trafiło do zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.
4. Żydowski Dom Starców, ul. Jana Smolenia 4. Powstał w latach 30 XX wieku przed wybuchem II Wojny Światowej. Po 1945 r. w kompleksie pod tym samym adresem obejmującym dwa budynki dwupiętrowe i dwa trzypiętrowe umieszczono biura Kongregacji Wyznania Mojżeszowego, koszerną stołówkę, bibliotekę oraz szkołę żydowską im. Icchaka Lejba Pereca.
5. Żydowski dom dziecka założony po 1945 r. w budynku przy ul. Smolenia 16.
6. Nowy cmentarz żydowski założony w 1865. To dziś jeden z pięciu czynnych cmentarzy żydowskich na terenie Województwa Śląskiego. Znajduje się przy ul. Piekarskiej. Fundatorami terenu pod cmentarz wraz z domem przedpogrzebowym byli Moritz Friedländer oraz jego syn Otto. Dziś powierzchnia cmentarza wynosi 12 103 m². W 1960 roku cmentarz został częściowo zmniejszony.
7. Powojenna Żydowska Szkoła Religijna, ul. Krakowska 24. Została umieszczona w budynku należącym do znanej rodziny przemysłowców żydowskich Friedlanderów.
8. Szkoła żydowska tzw. Cheder utworzona 1861 r. na tzw. „kaczym rynku”. M.in zajęcia w szkole prowadzili rabini. W budynku tym po wojnie urządzono Szkołę Podstawową. Budynek wyburzono w latach 80 tych XX wieku dziś na miejscu dawnej szkoły znajduje się miejskie targowisko róg ulic Józefczaka i Rostka.
9. Kibuc „Herzliya” prowadzony przez partię syjonistyczną Ichud prowadzący kursy przygotowujące do wyjazdu ocalałych do Palestyny. Ulica Dworcowa 9 to miejsce, które było bardzo ważne dla ocalałych Żydów. Swoje biuro prawne i doradztwo prawne w tym samym budynku prowadził dla młodych osadników do Palestyny prowadził w tym budynku adwokat dr Günther Kamm rodzinnie związany z dziejami Żydów bytomskich. Jako członek przedwojennej niemieckiej gminy żydowskiej w Bytomiu jako świadek opisywał działania administracji Niemieckiej wobec wyznawców judaizmu. Po wojnie wiązał swoją działalność z organizacją żydowską /syjonistyczną/ BRICHA zajmującą się masową emigracją do Palestyny. Zmarł w Nowy Jorku w 1978 r. Jego spisane wspomnienia o przedwojennym żydowskim Bytomiu znajdują się w archiwum Instytutu Leo Baecka
Red. dla Młodzieżowej Akademii Dziedzictwa Lokalnego Dariusz Walerjański